İlişkilerde sık karşılaştığımız döngülerden biri şuna benzer:
Biri konuşmak ister, diğeri susar.
Biri yaklaştıkça diğeri uzaklaşır.
Biri “Beni neden anlamıyorsun?” derken, diğeri “Biraz yalnız kalamaz mıyım?” diye düşünür.
Bir süre sonra çiftin tartıştığı konu ne olursa olsun, kendilerini aynı yerde bulmaları mümkündür. Bir taraf ilişkiyi yeniden güvende hissetmek için daha fazla temas kurmaya çalışırken, diğer taraf sakinleşebilmek için daha fazla mesafeye ihtiyaç duyar.
Stan Tatkin, geliştirdiği Psychobiological Approach to Couple Therapy (PACT) yaklaşımında bu farklılıkları açıklamak için anchor (çapa), island (ada) ve wave (dalga) kavramlarını kullanır. Tatkin’in Wired for Love kitabında kullandığı bu terminolojide çapa daha güvenli, ada daha kaçıngan, dalga ise daha kaygılı/dirençli bağlanma eğilimlerini tarif eder. Ancak Tatkin özellikle bunların insanları içine yerleştireceğimiz sabit kategoriler olmadığını vurgular. Bir kişinin farklı ilişkilerde ya da farklı zamanlarda daha “ada gibi” veya “dalga gibi” davranması mümkündür.
Dalga: “Aramız iyi mi?”
Dalga eğilimi gösteren partner için ilişkideki bağın durumu oldukça önemlidir. Partnerinin yüzündeki küçük bir değişiklik, mesajına geç gelen bir cevap, ses tonundaki farklılık ya da tartışma sırasında uzaklaşması kolaylıkla dikkatini çekebilir.
Bağın tehdit altında olduğunu hissettiğinde dalganın doğal hareketi genellikle partnere doğru gitmektir.
“Konuşalım.”
“Ne oldu?”
“Bana kızgın mısın?”
“Neden böyle davranıyorsun?”
“Şimdi bunu çözmeden nasıl uyuyacağız?”
Dışarıdan bakıldığında bunlar ısrar, talepkârlık veya “fazla düşünme” gibi görünebilir. Oysa kişinin sinir sistemi açısından bakıldığında davranışın altında çoğu zaman başka bir ihtiyaç vardır:
Bağlantının hâlâ orada olduğundan emin olmak.
Bu nedenle dalga, partnerinden uzaklık hissettikçe daha fazla temas arayabilir.
Ada: “Biraz alan verirsen geri gelebilirim.”
Ada eğilimi gösteren partner ise yoğun duygusal temas karşısında farklı bir düzenleme stratejisine sahiptir.
Gerilim yükseldiğinde düşünmek, yalnız kalmak, konuyu kapatmak, başka bir işle ilgilenmek veya fiziksel olarak uzaklaşmak isteyebilir.
Bu nedenle tartışmanın ortasında:
“Şimdi konuşmak istemiyorum.”
“Büyütüyorsun.”
“Biraz sakinleşelim.”
“Bunun hakkında daha fazla konuşmanın anlamı yok.”
gibi cümleler duyabiliriz.
Dalganın yakınlaşarak yapmaya çalıştığını ada uzaklaşarak yapmaya çalışmaktadır: Sinir sistemindeki yükselmeyi azaltmak.
PACT’in önemli taraflarından biri tam da burada ortaya çıkar. Model, çift ilişkisindeki davranışları yalnızca “iletişim problemi” olarak değil; bağlanma, uyarılma düzenleme ve gelişimsel nörobiyoloji üzerinden ele alır. PACT’in temel hedeflerinden biri partnerlerin stres altında dahi birbirlerini düzenleyebildiği, işbirliği yapabildiği ve onarım gerçekleştirebildiği daha güvenli işleyen bir ilişki oluşturmaktır.
Peki bir dalga ve bir ada birlikte olduğunda ne olur?
Asıl mesele çoğu zaman birinin yakınlık istemesi, diğerinin alan istemesi değildir.
Bu iki düzenleme biçiminin birbirini tetiklemesidir.
Örneğin bir çift düşünelim.
Partnerlerden biri akşam eve geldiğinde diğerinin biraz sessiz olduğunu fark ediyor.
Dalga:
“Bir şey mi oldu?”
Ada:
“Yok.”
Dalga değişikliği hissettiği için rahatlamıyor:
“Var ama. Bana mı kızgınsın?”
Ada sorgulandığını veya üzerine gelindiğini hissetmeye başlıyor:
“Hayır dedim ya.”
Dalganın sinir sistemi açısından bu cevap güven vermek yerine tehdidi artırabiliyor:
“Ben senin bir şeyin olduğunu görüyorum. Neden benimle konuşmuyorsun?”
Ada daha fazla baskı hissediyor ve uzaklaşıyor:
“Şu an gerçekten konuşmak istemiyorum.”
Tam bu noktada ikisinin de korktuğu şey gerçekleşmeye başlıyor.
Dalga: “Bak, yine beni bırakıyor.”
Ada: “Bak, yine bana alan bırakmıyor.”
Böylece biri yaklaştıkça diğeri uzaklaşır; diğeri uzaklaştıkça ilki daha fazla yaklaşır.
Bir süre sonra çift artık başlangıçtaki mesele hakkında tartışmıyor olabilir.
Tartıştıkları şey ilişkinin kendisi haline gelir.
“Sen çok üstüme geliyorsun.”
“Sen de beni sürekli yalnız bırakıyorsun.”
İki taraf da kendi açısından haklı hisseder. Çünkü ikisinin sinir sistemi de tehlikeyi farklı yerde algılamaktadır.
PACT açısından stres yükseldiğinde sinir sistemi adalet, işbirliği ve uzun vadeli düşünmeden çok hızlı ve otomatik kendini koruma tepkilerine yönelebilir. Tatkin bu nedenle çiftlerle çalışırken yalnızca tartışmanın içeriğine değil, partnerlerin birbirlerinin uyarılma düzeyini nasıl artırdığına veya azalttığına da dikkat eder.
Sorun “yanlış kişiyle” birlikte olmak mı?
Dalga–ada çiftleri zaman zaman birbirlerinin ihtiyaçlarını o kadar anlaşılmaz bulabilirler ki şu sonuca ulaşabilirler:
“Biz birbirimize uygun değiliz.”
Oysa farklı bağlanma ve düzenleme eğilimlerinin bulunması tek başına ilişkinin sağlıksız olduğu anlamına gelmez.
Asıl soru şudur:
İki partner yalnızca kendi sinir sistemini mi koruyor, yoksa ilişkinin güvenliğini birlikte sağlayabiliyorlar mı?
Çünkü ilişki içinde yalnızca:
“Ben böyleyim.”
demek yeterli değildir.
Dalganın “Ben konuşmadan sakinleşemiyorum” demesi kadar, adanın “Ben de konuşmayarak sakinleşiyorum” demesi anlaşılabilir olabilir. Fakat yalnızca kendi düzenleme biçimimizde ısrar ettiğimizde partnerimizin en hassas olduğu noktayı sürekli tetikleyebiliriz.
Tatkin’in güvenli işleyiş (secure functioning) anlayışında ilişki, iki kişinin yalnızca kendi çıkarlarını koruduğu bir alan değil; iki kişilik bir sistemdir. Partnerlerin rakipler gibi değil, aynı takımın üyeleri gibi hareket etmeleri; güvenliği, karşılıklılığı ve işbirliğini birlikte oluşturmaları beklenir.
Bu nedenle çözüm dalganın “daha az ihtiyaç duyan biri” haline gelmesi ya da adanın “her şeyi hemen konuşmayı öğrenmesi” değildir.
Çözüm, birbirlerinin sinir sistemini tanımayı öğrenmeleridir.
Ada şunu öğrenebilir:
“Partnerim bana yaklaşırken amacı beni kontrol etmek olmayabilir; aramızdaki bağı yeniden hissetmeye çalışıyor olabilir.”
Dalga ise şunu öğrenebilir:
“Partnerimin kısa süreli geri çekilmesi beni terk ettiği anlamına gelmeyebilir; yoğunluğu azaltmaya çalışıyor olabilir.”
Fakat burada önemli bir ayrıntı vardır: Bu anlayış, partnerlerin birbirini tetiklemeye devam etmesini meşrulaştırmaz.
Aksine çiftin yeni bir yol oluşturmasını gerektirir.
Örneğin ada:
“Şu an çok yükseldim. Yarım saat yalnız kalmaya ihtiyacım var ama senden uzaklaşmıyorum. Saat dokuzda gelip bunu konuşacağım.”
diyebilir.
Böylece alan ihtiyacını korurken dalganın sinir sistemini belirsizlik içinde bırakmaz.
Dalga ise:
“Şu an aramızdaki mesafe beni kaygılandırıyor. Hemen çözmemiz gerekmiyor ama tekrar konuşacağımızı bilmeye ihtiyacım var.”
diyebilir.
Böylece yakınlık ihtiyacını ifade ederken partnerini köşeye sıkıştırmadan temas kurabilir.
Buradaki dönüşüm küçüktür ama ilişki açısından oldukça önemlidir:
“Sen benim ihtiyacımı karşıla”dan, “Biz bu ilişkiyi ikimiz için nasıl güvenli hale getiririz?” sorusuna geçmek.
Tatkin’in çiftlere önerdiği temel sorulardan biri de çift olarak nasıl bir ilişki kurmak istediklerini ve hangi ortak ilkelere bağlı kalacaklarını belirlemeleridir. Güvenli ilişki, yalnızca birbirini seven iki insanın kendiliğinden ulaştığı bir yer değil; iki partnerin de tekrar tekrar inşa ettiği bir sistemdir.
Belki de bu yüzden bazı çiftlerde asıl mesele “Neden sen benim gibi değilsin?” sorusu değildir.
Daha işlevsel soru şudur:
“Senin sinir sistemin nasıl çalışıyor ve ben seni kaybetmeden kendim olarak kalmayı; kendimi kaybetmeden de sana yaklaşmayı nasıl öğrenebilirim?”
Kaynaklar
Tatkin, S. (2012). Wired for Love: How Understanding Your Partner’s Brain and Attachment Style Can Help You Defuse Conflict and Build a Secure Relationship. New Harbinger Publications.
Tatkin, S. (2013). Am I an Anchor, Island, or Wave? PACT Institute.
Tatkin, S. (2024). Wired for Love (2. baskı). New Harbinger Publications.
Tatkin, S. (2026). Why Couples Fight: Arousal, Memory, and the Missing Brake. PACT Institute.
Esra Pehlivanlı 
Yorum bırakın